Gdy cząsteczki łączą się jak klocki. Noblista Morten Meldal z wizytą w Warszawie

W 2022 roku Morten Meldal, wspólnie z Carolyn R. Bertozzi i K. Barrym Sharplessem, otrzymał Nagrodę Nobla za rozwój chemii kliknięć (ang. click chemistry) i chemii bioortogonalnej. Odkrycia te zmieniły sposób, w jaki naukowcy mogą łączyć ze sobą cząsteczki i badać procesy biologiczne, otwierając nowe możliwości między innymi w farmacji, diagnostyce oraz biotechnologii.

Jednym z najważniejszych osiągnięć profesora Meldala było odkrycie wydajnej i selektywnej reakcji chemicznej, która pozwala łączyć ze sobą określone fragmenty cząsteczek w sposób szybki, przewidywalny i ograniczający powstawanie niepożądanych produktów ubocznych.      

Najłatwiej wyobrazić sobie click chemistry jak klocki LEGO. Chodzi o taki sposób prowadzenia reakcji, który pozwala w prosty, szybki i niezawodny sposób łączyć ze sobą odpowiednio przygotowane cząsteczki – trochę tak, jak łączymy pasujące do siebie klocki. Dzięki temu naukowcy nie muszą za każdym razem budować całej konstrukcji od początku, ale mogą zestawiać gotowe elementy i tworzyć z nich coś nowego. Takie podejście znalazło zastosowanie m.in. w biologii, badaniach nad lekami, diagnostyce czy tworzeniu nowych materiałów. Click chemistry dała nam po prostu bardzo uniwersalne narzędzie do budowania na poziomie molekuł. – wyjaśnia prof. Morten Meldal.

Odkrycia uhonorowane Nagrodą Nobla w 2022 roku pokazują, jak osiągniecia z zakresu nauk podstawowych mogą otwierać drogę do rozwoju nowych technologii medycznych. Chemia kliknięć nie jest sama w sobie terapią, ale stanowi ważne narzędzie wykorzystywane w badaniach nad lekami, w tym nad rozwiązaniami umożliwiającymi bardziej precyzyjne dostarczanie substancji aktywnych do wybranych komórek i tkanek. To jeden z przykładów, w jaki sposób postęp w naukach podstawowych może z czasem przekładać się na nowe możliwości diagnostyczne i terapeutyczne.

Spotkania z noblistą – inspiracja dla przyszłych pokoleń badaczy

Wizyta prof. Mortena Meldala odbyła się w ramach Nobel Prize Inspiration Initiative, wieloletniego programu realizowanego przez Nobel Prize Outreach wspólnie z AstraZeneca. Jego celem jest budowanie relacji między wybitnymi przedstawicielami światowej nauki a kolejnymi pokoleniami badaczy, wspieranie wymiany doświadczeń i inspirowanie młodych ludzi do rozwijania własnych ambicji naukowych. Prof. Morten Meldal spotkał się ze studentami, doktorantami i przedstawicielami środowiska akademickiego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, Łódzkiego Uniwersytetu Medycznego oraz Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. W swoich wystąpieniach zwracał uwagę na istotę procesu badawczego – czasem długiego i przebiegającego niezgodnie z założeniami, który jest niezmiernie ważny w budowaniu doświadczenia każdego badacza.

W nauce bardzo łatwo skupić się wyłącznie na rezultacie: postawić hipotezę, zaplanować eksperyment i oczekiwać konkretnego efektu. Tymczasem prawdziwe odkrycia często zaczynają się wtedy, gdy dzieje się coś innego, niż zakładaliśmy. Click chemistry nie była wynalazkiem zaprojektowanym od początku z myślą o określonym zastosowaniu – była odkryciem, do którego doprowadził sam proces badawczy. Dlatego w nauce tak ważna jest ciekawość i uważność na to, co pokazuje eksperyment, nawet jeśli prowadzi nas w zupełnie innym kierunku. Czasem właśnie ta nieplanowana droga okazuje się najciekawsza i prowadzi do rzeczy, których wcześniej nie potrafiliśmy sobie wyobrazić. – podkreślał noblista.

Spotkania z laureatami Nagrody Nobla to dla młodych badaczy nie tylko możliwość poznania historii odkryć, które zmieniły współczesną naukę, ale przede wszystkim okazja do bezpośredniej rozmowy z osobami stojącymi za tymi osiągnięciami. Inicjatywa stanowi jednocześnie jeden z przykładów współpracy AstraZeneca z polskimi uczelniami, która obejmuje wspólne projekty edukacyjne, programy rozwijające kompetencje przyszłych specjalistów sektora life sciences oraz przedsięwzięcia związane z badaniami i rozwojem.

Dzięki współpracy Wydziału Biologii i Biotechnologii SGGW z AstraZeneca możemy organizować spotkania studentów i młodych naukowców z wybitnymi przedstawicielami światowej nauki, w tym laureatami Nagrody Nobla. Uważam, że takie doświadczenia są bardzo cenne, ponieważ dają młodym ludziom możliwość nie tylko poznania przełomowych odkryć, ale przede wszystkim rozmowy z ich autorami o drodze do sukcesu, wyzwaniach badawczych i znaczeniu odwagi w poszukiwaniu nowych rozwiązań. – podsumowała dr hab. Marta Mendel, prof. SGGW, prorektor ds. umiędzynarodowienia.

W nauce nie zawsze od razu wiemy, dokąd zaprowadzi nas konkretne pytanie czy eksperyment. I właśnie na tym polega jej siła. Historia odkrycia profesora Meldala pokazuje, że przełom może zacząć się od badań, które początkowo nie mają oczywistego zastosowania, ale z czasem zmieniają sposób, w jaki rozumiemy i projektujemy nowe rozwiązania. Dlatego tak ważne jest, by młodzi naukowcy mieli przestrzeń do zadawania odważnych pytań, popełniania błędów i podążania za ciekawością. Spotkanie z noblistą, poza naturalnie ludzkim aspektem, pozwala zobaczyć, że za wielkimi odkryciami stoją nie tylko wiedza i talent, lecz także wytrwałość, otwartość na nieoczywiste kierunki oraz współpraca. Tę kulturę naukowej ciekawości chcemy wzmacniać również poprzez partnerstwa AstraZeneca z polskimi uczelniami – mówi dr inż. Karolina Tkaczuk, Dyrektor ds. Współpracy Akademickiej i Innowacyjności w AstraZeneca Pharma Poland.

Tegoroczna wizyta jest kontynuacją spotkań polskiego środowiska akademickiego z laureatami Nagrody Nobla organizowanych w ramach Nobel Prize Inspiration Initiative. W poprzednich latach, dzięki współpracy Nobel Prize Outreach i AstraZeneca, Warszawę odwiedzili między innymi Sir Peter Ratcliffe, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny z 2019 roku, oraz prof. Craig C. Mello, uhonorowany tą samą nagrodą w 2006 roku za odkrycie mechanizmu interferencji RNA. W okresie, gdy podróżowanie i organizacja spotkań stacjonarnych nie były możliwe, program był kontynuowany w formule online. Tegoroczna odsłona jest już piątą edycją NPII realizowaną w Warszawie.     

Nobel Prize Inspiration Initiative

Nobel Prize Inspiration Initiative to globalny program, prowadzony przez Nobel Prize Outreach wspólnie z AstraZeneca od 2010 roku, mający umożliwić laureatom Nagrody Nobla dzielenie się inspirującymi historiami i spostrzeżeniami ze środowiskami badawczymi, naukowym i uniwersyteckim na całym świecie. Więcej informacji o programie na stronie Nobel Prize Inspiration Initiative

Relacja ze spotkania z noblistą w SGGW dostępna jest na kanale YouTube Nauka / Science SGGW 
 

Nobel Prize Outreach

Nobel Prize Outreach szerzy wiedzę o osiągnięciach laureatów Nagrody Nobla oraz dąży do zainteresowania nauką, literaturą i pokojem zgodnie z wizją i dziedzictwem Alfreda Nobla. Firma dociera do milionów odbiorców na całym świecie dzięki oficjalnym kanałom cyfrowym Nagrody Nobla, różnorodnym programom spotkań z noblistami realizowanym globalnie, w tym: Nobel Prize Dialogue, Nobel Prize Inspiration Initiative czy Koncertowi Nagród Nobla, a także wielu innym projektom skierowanym do różnych odbiorców na całym świecie.

https://www.nobelprize.org/nobel-prize-inspiration-initiative/
Twitter: @Nobelprize 
Facebook: facebook.com/Nobelprize 
YouTube: www.youtube.com/nobelprize
Instagram: www.instagram.com/nobelprize_org
LinkedIn: www.linkedin.com/company/nobelprize/

Zastrzeżenie: Nobel Prize Outreach nie jest bezpośrednio ani pośrednio zaangażowane w proces nominowania lub wyboru laureatów Nagrody Nobla. Procedury te są ściśle poufne i regulowane przez instytucje przyznające Nagrodę Nobla.

Biogram Mortena Meldala

Prof. Morten Peter Meldal jest duńskim chemikiem związanym z Uniwersytetem Kopenhaskim, gdzie kieruje Center for Evolutionary Chemical Biology (CECB). Wcześniej przez wiele lat prowadził badania w Laboratorium Carlsberga. Specjalizuje się w chemii organicznej i bioorganicznej, w szczególności w syntezie peptydów, chemii kombinatorycznej oraz badaniach nad rozpoznawaniem molekularnym.

W 2022 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii wspólnie z Carolyn R. Bertozzi i K. Barrym Sharplessem za rozwój chemii kliknięć i chemii bioortogonalnej. Jego prace przyczyniły się do rozwoju metod łączenia cząsteczek, znajdujących zastosowanie m.in. w badaniach biomedycznych, opracowywaniu leków i inżynierii materiałowej.