Grzyby domowe a drewno w budownictwie

Grzyby domowe

Grzyby domowe to grupa gatunków odpowiedzialnych za degradację drewna w budynkach oraz w drewnianych konstrukcjach inżynierskich znajdujących się na wolnym powietrzu. Ich aktywność prowadzi do biodeterioracji, czyli biologicznego niszczenia materiałów, co może skutkować znacznymi stratami ekonomicznymi. Do grzybów domowych zalicza się przede wszystkim gatunki należące do grzybów podstawkowych (Basidiomycota), które zdolne są do rozkładu drewna iglastego i liściastego, materiałów drewnopochodnych itp.

Obecnie wyróżnia się 23 gatunki grzybów domowych najczęściej spotykanych w budynkach. Dzieli się je na cztery grupy w zależności od stopnia szkodliwości dla konstrukcji. Szczególnie niebezpiecznym gatunkiem jest grzyb domowy właściwy (stroczek domowy, Serpula lacrymans). Jego intensywna działalność degradacyjna może prowadzić do poważnych uszkodzeń elementów drewnianych, a w skrajnych przypadkach do nieodwracalnego naruszenia struktury budynku.

Wbrew swojej nazwie, grzyby domowe nie są organizmami wyspecjalizowanymi wyłącznie w zasiedlaniu budynków. W środowisku naturalnym pełnią funkcję saprotrofów ‒ rozkładają martwe drewno w lasach i na terenach otwartych, uczestnicząc w obiegu materii. Grzyby te zasiedlają budynki wówczas, gdy znajdą tam sprzyjające warunki ‒ przede wszystkim podwyższoną wilgotność drewna czy innych materiałów budowlanych pochodzenia organicznego oraz powietrza. Owa podwyższona wilgotność jest często konsekwencją błędów projektowych, nieprawidłowego wykonania obiektu lub niewłaściwej eksploatacji, prowadzących do zawilgocenia materiałów budowlanych.

Wykrywanie

Grzyby domowe stanowią poważne zagrożenie dla trwałości budynków, szczególnie tych zawierających elementy drewniane. Ich obecność nie zawsze jest łatwa do zauważenia, jednak istnieje kilka charakterystycznych symptomów mogących wskazywać na rozwijające się zagrzybienie. Najczęściej wykrywa się je podczas oceny wizualnej, która pozostaje podstawową metodą identyfikacji tego problemu w budynkach. O obecności grzybów mogą świadczyć przebarwienia na drewnie i tynkach, a także podwyższona wilgotność materiałów budowlanych połączona z charakterystycznym grzybowym lub stęchłym zapachem. Warto jednak pamiętać, że niekiedy rozkład drewna zachodzi wewnątrz elementu konstrukcyjnego i nie daje wyraźnych oznak na jego powierzchni. Z tego powodu, rozwijane są nowoczesne metody analityczne pozwalające wykrywać zagrzybienie na wcześniejszym etapie, a jako ciekawostkę można wspomnieć, że w przeszłości do wykrywania grzybów domowych wykorzystywano specjalnie szkolone psy.

Grzyby najczęściej pojawiają się w miejscach wilgotnych, ciemnych i słabo wentylowanych. Szczególnie narażone są niewentylowane przestrzenie podpodłogowe oraz zabudowane fragmenty poddaszy. W takich warunkach wilgoć utrzymuje się przez długi czas, co sprzyja rozwojowi grzybni.

Najważniejszym czynnikiem umożliwiającym rozwój grzybów jest woda. Większość gatunków rozpoczyna proces niszczenia drewna, gdy jego wilgotność przekracza 20%. Słaba wentylacja i cyrkulacja powietrza dodatkowo zwiększają ryzyko rozwoju grzybów, ponieważ utrudnia wysychanie zawilgoconych materiałów budowlanych.

Bezpieczeństwo dla człowieka

Grzyby domowe są przede wszystkim niebezpieczne dla budynków, tj. drewna i innych organicznych materiałów budowlanych. Nie wytwarzają one metabolitów toksycznych dla ludzi i zwierząt domowych, choć w szczególnych przypadkach mogą u osób wrażliwych wywoływać np. dolegliwości astmatyczne. Znacznie większym zagrożeniem dla ludzi są rozwijające się w budynkach grzyby pleśniowe, które często towarzyszą grzybom domowym.

Zwalczanie

Skuteczne zwalczanie grzybów w budynkach wymaga przede wszystkim dokładnego rozpoznania problemu. Podstawą jest wykonanie specjalistycznej ekspertyzy mykologicznej lub mykologiczno-budowlanej, która pozwala ustalić, jakie organizmy odpowiadają za korozję biologiczną oraz jak duży obszar konstrukcji został przez nie zaatakowany. Tego rodzaju badania umożliwiają także ocenę stopnia uszkodzeń elementów budowlanych i wskazanie, które z nich wymagają naprawy ‒ wzmocnienia lub całkowitej wymiany.

Szczególnie istotna jest identyfikacja gatunków grzybów oraz określenie ich aktywności biologicznej. Różne gatunki rozwijają się w odmiennych warunkach i mogą powodować inne typy zniszczeń, dlatego właściwe rozpoznanie stanowi klucz do wyboru skutecznej metody odgrzybiania. Dopiero na podstawie szczegółowych oględzin i badań rzeczoznawca mykologiczny może opracować zalecenia dotyczące dalszego postępowania.

W praktyce oznacza to, że proces zwalczania grzybów nie powinien ograniczać się jedynie do usunięcia widocznych nalotów, grzybni itp. Niezbędne jest przeprowadzenie kompleksowego remontu odgrzybieniowego zgodnie z wytycznymi specjalisty, co pozwala nie tylko wyeliminować istniejące ogniska infekcji, ale także zapobiec ich ponownemu pojawieniu się.

Zapobieganie

Aby skutecznie zabezpieczyć budynek przed zagrzybieniem, należy przede wszystkim kontrolować poziom wilgotności ‒ zwłaszcza w elementach drewnianych ‒ zarówno od momentu rozpoczęcia budowy, jak i przez cały okres jego eksploatacji. Istotną rolę odgrywa także przemyślany projekt architektoniczno-budowlany.

Już na etapie wznoszenia obiektu kluczowe jest przestrzeganie reżimów technologicznych oraz odpowiednia ochrona materiałów budowlanych przed działaniem wody. Błędy wykonawcze, takie jak niewłaściwie wykonana izolacja przeciwwilgociowa czy niedostateczna termoizolacja, mogą prowadzić do powstawania niekorzystnych warunków termiczno-wilgotnościowych sprzyjających rozwojowi grzybów.

Równie ważny jest stan techniczny budynku. Awarie instalacji wodno-kanalizacyjnych, systemów centralnego ogrzewania czy uszkodzenia izolacji przeciwwodnych często powodują miejscowe zawilgocenia, co znacząco zwiększa ryzyko zagrzybienia. Dlatego regularne przeglądy techniczne, szybkie usuwanie usterek oraz systematyczna konserwacja stanowią podstawowe działania profilaktyczne, które mogą skutecznie chronić budynek przed rozwojem różnych gatunków grzybów, w tym grzybów domowych. Zwiększanie naturalnej odporności drewna na biokorozję ‒ na przykład poprzez stosowanie chemicznych środków ochrony ‒ może dodatkowo ograniczyć ryzyko zagrzybienia budynku, jednak rozwiązania te mają jedynie charakter wspomagający i nie zastąpią właściwej profilaktyki budowlanej.

dr inż. Bogusław Andres – przejdź do profilu naukowca w Bazie Wiedzy SGGW
Katedra Nauki o Drewnie i Ochrony Drewna
Instytut Nauk Drzewnych i Meblarstwa SGGW