Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe zagrożeniem dla zdrowia ludzi i zwierząt

Środki przeciwdrobnoustrojowe i oporność na nie

Pojęcie to obejmuje antybiotyki oraz inne chemioterapeutyki stosowane do zwalczania u ludzi i zwierząt zakażeń wywołanych przez chorobotwórcze mikroorganizmy, takie jak bakterie, grzyby czy wirusy. Jest to grupa leków niezbędna do przywracania zdrowia zakażonych pacjentów, a często wręcz ratowania życia tych, u których w wyniku zakażenia doszło do sepsy.

Jednymi z ważniejszych patogenów wywołujących zakażenia są bakterie, a liczba takich zakażeń, w tym odzwierzęcych (zoonotycznych), ciągle jest wysoka. Od kilku dekad obserwujemy niepokojące zjawisko narastania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe u bakterii (nazywanej też antybiotykoopornością lub lekoopornością; ang. antimicrobial resistance, AMR), czyli powiększania się populacji drobnoustrojów niewrażliwych na działanie tych leków.

Co istotne, najważniejszym czynnikiem powodującym powstanie opornych bakterii, mających wyselekcjonowane mechanizmy oporności, jest kontakt z substancją szkodliwą, w tym z niewłaściwie zastosowanymi środkami przeciwdrobnoustrojowymi. Niestety, coraz częściej stwierdzana jest u bakterii oporność na szeroką gamę środków przeciwdrobnoustrojowych (różne klasy antybiotyków). W przypadku zakażeń takimi wielolekoopornymi szczepami bakteryjnymi opcje terapeutyczne są ograniczone, a dobranie skutecznego leku staje się coraz trudniejsze.

Należy zaznaczyć, że lekooporność bakterii jest obecnie postrzegana jako jedno z trzech najważniejszych zagrożeń dla zdrowia publicznego w XXI wieku. W 2019 roku odnotowano na całym świecie około 1,27 miliona zgonów ludzi bezpośrednio spowodowanych zakażeniami lekoopornymi bakteriami. Te dane oraz raporty Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) są alarmujące i wskazują na potrzebę pilnych działań w celu ograniczenia narastania oporności bakterii na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Walka z opornością bakterii

Walka z narastaniem oporności bakterii nie może ograniczać się jedynie do obszaru medycyny, ponieważ problem ten ma szeroki zakres. Lekooporne szczepy bakterii występują też u zwierząt oraz w środowisku naturalnym, zatem według koncepcji Jedno Zdrowie (One Health), działania zmierzające do ograniczenia oporności powinny być prowadzone również w obszarze weterynarii oraz obejmować różne ekosystemy. Zgodnie z takim podejściem realizowany jest projekt EU-JAMRAI 2 (Wspólne działanie dotyczące oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe i zakażeń związanych z opieką zdrowotną 2; z ang. European Joint Action on Antimicrobial Resistance and Healthcare Associated Infections 2 [EN] (link prowadzi do strony w języku angielskim i otwiera się w nowym oknie) ), będący jedną z ważniejszych akcji Komisji Europejskiej w ramach programu EU4Health.

W projekcie uczestniczą instytucje z 30 państw europejskich, w tym cztery z Polski: Narodowy Instytut Leków (krajowy lider projektu – obszar medycyny), Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny (obszar medycyny i środowiska), Uniwersytet Medyczny w Lublinie (obszar środowiska) oraz Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (obszar weterynarii).

Ze strony SGGW w realizację EU-JAMRAI 2 zaangażowany jest zespół specjalistów z Instytutu Medycyny Weterynaryjnej pod kierunkiem dr hab. Magdaleny Rzewuskiej prof. SGGW, którzy od wielu lat zajmują się problematyką lekooporności bakterii występujących u zwierząt, a także eksperci zewnętrzni związani z praktyką i administracją weterynaryjną. Zainteresowanie projektem i dołączenie do niego wynikało ze świadomości zagrożenia jakie narastająca lekooporność bakterii stanowi dla zdrowia zwierząt, a przez to i dla zdrowia publicznego, a także z potrzeby wsparcia lekarzy weterynarii w racjonalnym stosowaniu antybiotykoterapii, które w obecnej dobie stanowi poważne wyzwanie.

Cel projektu EU-JAMRAI 2

Założeniem projektu EU-JAMRAI 2 jest wspólne wielokierunkowe podejście do problemu lekooporności, obejmujące zarówno monitorowanie częstości występowania oporności u bakterii izolowanych od ludzi, zwierząt i ze środowiska naturalnego, jak również kontrolowanie zakażeń bakteryjnych u ludzi i zwierząt, a także nadzór nad zużyciem antybiotyków w medycynie i weterynarii. Efektem projektu ma być rozwój ujednoliconych strategii zarządzania problemem lekooporności w Europie, a w Polsce opracowanie krajowej strategii walki z lekoopornością z uwzględnieniem trzech sektorów: medycyny, weterynarii i środowiska.

Działania zespołu SGGW

Działania zespołu SGGW w projekcie, prowadzone są wspólnie z zagranicznymi partnerami i koncentrują się na trzech głównych zagadnieniach: 1) zarządzanie środkami przeciwdrobnoustrojowymi stosowanymi w weterynarii (polegają m.in. na przygotowaniu rekomendacji do prawidłowego stosowania antybiotyków u zwierząt gospodarskich – bydło, świnie, drób, oraz zwierząt towarzyszących – psy i koty); 2) zapobieganie i kontrola zakażeń bakteryjnych u zwierząt (polegają m.in. na opracowaniu zaleceń dotyczących bioasekuracji – mniej zakażeń, mniej stosowania antybiotyków); 3) monitorowanie lekooporności bakterii chorobotwórczych dla zwierząt.

To ostatnie działanie jest bardzo ważnym aspektem udziału SGGW w projekcie i wiąże się z dołączeniem Polski do sieci EARS-Vet [EN] (Link prowadzi do strony w języku angielskim i otwiera się w nowym oknie) , której celem jest monitorowanie częstości występowania lekooporności u bakterii wywołujących zakażenia u zwierząt (pierwsze dane z Polski z 2025 roku będą dostępne na początku 2027 roku). Sieć ta jest analogiczna do sieci EARS-Net zbierającej dane o oporności bakterii izolowanych z zakażeń u ludzi.

W ramach EU-JAMRAI 2 prowadzone będą również warsztaty dla praktykujących lekarzy weterynarii poszerzające ich wiedzę na temat zarządzania środkami przeciwdrobnoustrojowymi w weterynarii.

dr hab. Magdalena Rzewuska, prof. SGGW – przejdź do profilu naukowca w Bazie Wiedzy SGGW (otwarcie w nowej karcie)
Katedra Nauk Przedklinicznych
Instytut Medycyny Weterynaryjnej SGGW

Projekt współfinansowany z budżetu państwa ze środków polskiego Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu „Projekty Międzynarodowe Współfinansowane”.

UE-JAMRAI 2 otrzymuje dofinansowanie z programu EU4Health Unii Europejskiej na podstawie umowy o dotację nr 101127787. Wyrażone poglądy i opinie są jednak poglądami i opiniami wyłącznie autora(-ów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej ani Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Zdrowia i Cyfryzacji (Ani Unia Europejska, ani organ przyznający dotację nie ponoszą za nie odpowiedzialności).