Poradnik dla rodziców małych dzieci

Urlop macierzyński to ustawowo gwarantowany okres zwolnienia z pracy dla pracownicy w związku z urodzeniem dziecka, służący ochronie zdrowia matki i dziecka oraz zapewnieniu opieki w pierwszych miesiącach życia dziecka.

Przysługuje pracownicy – matce dziecka zatrudnionej na podstawie umowy o pracę. W wyjątkowych przypadkach część urlopu może wykorzystać ojciec dziecka (np. gdy matka po wykorzystaniu obowiązkowej części wraca do pracy).

Czas trwania:

• 20 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie,
• 31 tygodni – w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym porodzie,
• 33 tygodni – trojga dzieci,
• 35 tygodni – czworga dzieci,
• 37 tygodni – pięciorga i więcej dzieci.

Co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego musi wykorzystać matka bezpośrednio po porodzie. Po tym czasie może zrezygnować z pozostałej części na rzecz ojca dziecka, jeżeli jest on pracownikiem.

Rozpoczęcie urlopu – dzień porodu jest pierwszym dniem urlopu macierzyńskiego; możliwe jest także rozpoczęcie go jeszcze przed porodem (do 6 tygodni).

Charakter urlopu:

• jest obowiązkowy w minimalnym wymiarze (14 tygodni dla matki),
• wlicza się do okresu zatrudnienia,
• w tym czasie pracownica otrzymuje zasiłek macierzyński finansowany z ubezpieczenia społecznego.

Ochrona prawna – w trakcie urlopu macierzyńskiego pracownica jest chroniona przed zwolnieniem (z wyjątkami, np. likwidacja pracodawcy).

Podstawa prawna

Kodeks pracy (ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r., Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 z późn. zm.),

• 180–182 Kodeksu pracy – regulują urlop macierzyński, zasady korzystania i wymiar,
• 175¹–189¹ – przepisy ogólne dotyczące uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem.

Rodzicom dzieci urodzonych przedwcześnie lub wymagających długiego leczenia szpitalnego przysługuje prawo do wydłużenia urlopu macierzyńskiego (a tym samym do zasiłku macierzyńskiego) w celu zapewnienia opieki po wypisaniu dziecka ze szpitala.

Uzupełniający urlop macierzyński przysługuje pracownikom, których dzieci:

1. urodziły się przed 28. tygodniem ciąży lub z masą poniżej 1000 g:
   • tydzień dodatkowego urlopu za każdy tydzień pobytu w szpitalu
   • maksymalnie 15 tygodni
2. urodziły się między 28. a 37. tygodniem ciąży z masą powyżej 1000 g:
   • tydzień dodatkowego urlopu za każdy tydzień hospitalizacji
   • maksymalnie 8 tygodni
3. urodziły się po 37. tygodniu ciąży, jeśli hospitalizacja trwała min. 2 dni (od 5. do 28. dnia życia):
   • tydzień dodatkowego urlopu za każdy tydzień hospitalizacji maksymalnie 8 tygodni
4. Urlop musi być wykorzystany jednorazowo i nie można go dzielić.
5. Wniosek należy złożyć najpóźniej 21 dni przed zakończeniem podstawowego urlopu macierzyńskiego – można to zrobić w formie papierowej lub elektronicznej.
6. Uzupełniający urlop macierzyński musi być wykorzystany bezpośrednio po zakończeniu podstawowego urlopu macierzyńskiego – nie można go przesunąć na później.
   • Za okres uzupełniającego urlopu macierzyńskiego przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru zasiłku – zasiłek ten nie podlega uwzględnieniu w tzw. deklaracji zasiłkowej i nie może być rozliczony w wysokości 81,5% podstawy wymiaru zasiłku.

Podstawa prawna:

Kodeks pracy (ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r., Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 z późn. zm.),

• 180² Kodeksu pracy – reguluje zasady przysługiwania uzupełniającego urlopu macierzyńskiego

Urlop rodzicielski to uprawnienie przysługujące rodzicom dziecka po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego (lub części tego urlopu). Służy zapewnieniu opieki nad dzieckiem w pierwszych latach jego życia i może być dzielony między oboje rodziców.

Wymiar urlopu

• 41 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka,
• 43 tygodnie – w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka,
• dodatkowo w przypadku dziecka z niepełnosprawnością (orzeczenie o ciężkim i nieodwracalnym upośledzeniu albo nieuleczalnej chorobie powstałej w prenatalnym okresie rozwoju) – możliwość wydłużenia o 24 tygodnie.

Zasady korzystania

1. Podział między rodziców
   • Urlop rodzicielski może być wykorzystany przez matkę, ojca albo oboje rodziców.
   • Co najmniej 9 tygodni urlopu przysługuje wyłącznie każdemu z rodziców – nie można ich przenieść na drugiego rodzica.
2. Części urlopu
   • Można go podzielić maksymalnie na 5 części.
   • Może być wykorzystywany jednocześnie przez oboje rodziców (wtedy wymiar sumaryczny nie może przekroczyć 41/43 tygodni).
3. Termin wykorzystania
   • Urlop rodzicielski trzeba wykorzystać do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
4. Forma wniosku
   • Pracownik składa pisemny wniosek najpóźniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu.
   • Pracodawca ma obowiązek go uwzględnić.

Zasiłek macierzyński w czasie urlopu rodzicielskiego

• W czasie korzystania z urlopu rodzicielskiego pracownik otrzymuje zasiłek macierzyński finansowany z ZUS.
• Wysokość zależy od sposobu złożenia wniosku:
  • jeśli wniosek o cały urlop macierzyński + rodzicielski zostanie złożony w ciągu 21 dni od porodu – pracownik otrzymuje 81,5% podstawy wymiaru zasiłku przez cały okres,
  • w innym przypadku – 100% za macierzyński i 70% za rodzicielski.

Ochrona pracownika

• W czasie urlopu rodzicielskiego pracownik podlega szczególnej ochronie stosunku pracy – pracodawca nie może go zwolnić, chyba że nastąpi ogłoszenie upadłości lub likwidacja pracodawcy.
• Urlop wlicza się do okresu zatrudnienia.

Podstawa prawna

• Kodeks pracy (Dz.U. 1974 Nr 24 poz. 141 z późn. zm.):
  • 182¹a – 182¹g,
• Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (w zakresie zasiłku).

Urlop ojcowski to szczególny, niezależny od innych urlopów rodzicielskich, przywilej przysługujący pracownikowi–ojcu dziecka. Celem urlopu jest umożliwienie ojcu sprawowania osobistej opieki nad nowo narodzonym dzieckiem i uczestnictwa w pierwszym okresie jego życia.

Wymiar urlopu:

• 2 tygodnie (14 dni kalendarzowych) – niezależnie od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie czy adoptowanych.
• Może być wykorzystany:
  • jednorazowo (całe 2 tygodnie),
  • lub w maksymalnie 2 częściach, z których każda trwa co najmniej 1 tydzień.

Termin wykorzystania:

• Urlop ojcowski można wykorzystać do ukończenia przez dziecko 12. miesiąca życia (od 26 kwietnia 2023 r. – wcześniej było 24 miesiące).
• W przypadku adopcji – do upływu 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia.

Zasady korzystania:

1. Urlop przysługuje wyłącznie ojcu–pracownikowi (nie można go przekazać matce).
2. Wniosek o udzielenie urlopu należy złożyć w formie pisemnej co najmniej 7 dni przed planowanym rozpoczęciem.
3. Pracodawca ma obowiązek go uwzględnić.
4. Urlop ojcowski jest niezależny od urlopu macierzyńskiego, rodzicielskiego czy wychowawczego – ojciec może z niego skorzystać niezależnie od tego, czy matka dziecka korzysta z innych uprawnień rodzicielskich.

Świadczenia i ochrona:

• Za okres urlopu ojcowskiego pracownikowi przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100% podstawy wymiaru (finansowany z ZUS).
• W czasie korzystania z urlopu ojcowskiego pracownik objęty jest szczególną ochroną przed zwolnieniem – pracodawca nie może go wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę (z wyjątkiem sytuacji takich jak ogłoszenie upadłości lub likwidacja pracodawcy).
• Okres urlopu wlicza się do stażu pracy.

Podstawa prawna:

• Kodeks pracy – art. 182³,
• Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (zasiłek macierzyński).

Urlop wychowawczy to bezpłatny urlop, którego celem jest umożliwienie rodzicowi osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem..

Adresaci i warunki skorzystania

• Przysługuje pracownikowi – matce lub ojcu dziecka.
• Warunek: co najmniej 6 miesięcy zatrudnienia.
• Z urlopu mogą korzystać oboje rodzice, także jednocześnie.

Wymiar urlopu – do 36 miesięcy łącznie dla obojga rodziców, z czego co najmniej 1 miesiąc przysługuje jednemu z rodziców i nie można go przenieść na drugiego.

Termin wykorzystania

• Urlop wychowawczy można wykorzystać do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat.
• Może być podzielony na maksymalnie 5 części.

Zasady korzystania

1. Urlop udzielany jest na pisemny wniosek pracownika złożony co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem.
2. Urlop może być wykorzystany jednorazowo lub w częściach.
3. W trakcie urlopu rodzic może podjąć pracę zarobkową, naukę lub szkolenie, o ile nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

Świadczenia i ochrona

• Urlop jest nieodpłatny – pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia.
• W czasie urlopu pracownik korzysta ze szczególnej ochrony stosunku pracy – pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy, z wyjątkiem upadłości lub likwidacji firmy.
• Urlop wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze (np. prawo do urlopu wypoczynkowego po powrocie).

Podstawa prawna

• Kodeks pracy – art. 186–186⁸,
• Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – w zakresie dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego.

1. Zakaz pracy w warunkach szkodliwych lub niebezpiecznych

Pracodawca nie może zatrudniać ciężarnej przy:

• pracach uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia,
• pracy w nocy,
• nadgodzinach,
• delegowaniu poza stałe miejsce pracy bez zgody pracownicy.

2. Ochrona przed zwolnieniem

• Pracownicy w ciąży co do zasady nie można zwolnić, chyba że firma upada lub likwiduje się.
• Umowa na czas określony, która kończy się po 3. miesiącu ciąży, automatycznie przedłuża się do dnia porodu.

3. Prawo do zwolnień na badania

• Ciężarna ma prawo do płatnych zwolnień od pracy na obowiązkowe badania lekarskie, jeśli nie można ich wykonać poza godzinami pracy.

4. Przeniesienie do innej pracy

Jeśli jej dotychczasowe obowiązki są zakazane lub niebezpieczne, pracodawca musi:

• przenieść ją na inne stanowisko,
• albo zwolnić z obowiązku pracy z zachowaniem wynagrodzenia.

Podstawa prawna Kodeks Pracy (art. 177 §1–4, art. 178 §1, art. 179 §1–5, art. 185)