Lasy pierwotne i starodrzewy – ostoje różnorodności biologicznej, magazyny i pochłaniacze węgla

Lasy pierwotne i starodrzewy

W literaturze leśnej i ekologicznej można znaleźć wiele definicji obu tych terminów. Nieco łatwiejsza sytuacja ma miejsce w odniesieniu do „lasów pierwotnych”. W tym przypadku wielu badaczy posługuje się definicją przyjętą przez FAO (z ang. Food and Agriculture Organization of the United Nations – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa), zgodnie z którą pod tym pojęciem kryją się „lasy pochodzenia naturalnego, złożone z rodzimych gatunków drzew, charakteryzujące się brakiem wyraźnych śladów działań człowieka oraz niezakłóconym przebiegiem procesów ekologicznych”. Kluczowym elementem tej definicji, jak i wielu innych, podobnych, jest zwrócenie uwagi na brak wpływu człowieka, przynajmniej w formie bezpośrednich działań. Rośnie bowiem świadomość, że na obecnym etapie rozwoju cywilizacyjnego praktycznie nie da się wykluczyć pośrednich wpływów działalności człowieka, w postaci np. antropogenicznie uwarunkowanych zmian klimatu czy też zanieczyszczeń przemysłowych atmosfery.

Problem jest trochę bardziej skomplikowany w przypadku określenia „starodrzew”. Zasadniczo termin ten oznacza pewien etap w naturalnym cyklu rozwoju lasu. Warto podkreślić, że cykliczność rozwoju jest charakterystyczną cechą praktycznie wszystkich lasów, zarówno zagospodarowanych, jak i lasów naturalnych (pierwotnych). Różnica między nimi polega m.in. na tym, że cykle rozwojowe lasów zagospodarowanych są z reguły krótsze, w związku z czym faza „starodrzewu” (inaczej mówiąc faza „drzewostanu przeszłorębnego”) pojawia się w nich stosunkowo rzadko. W fazie starodrzewu, zwłaszcza w okresie tzw. starodrzewu przejściowego (ang. transition old-growth), występują gatunki reprezentujące różne etapy sukcesji ekologicznej. W związku z tym struktura drzewostanu jest zróżnicowana, tworzą go drzewa w różnym wieku, w tym drzewa stare i bardzo stare, osiągające bardzo duże rozmiary i charakteryzujące się licznym występowaniem tzw. mikrobiotopów nadrzewnych. Oprócz drzew żywych, w skład starodrzewu przejściowego wchodzą też drzewa martwe, zarówno stojące, jak i leżące, często o dużych rozmiarach. Wszystko to sprzyja wysokiemu poziomowi różnorodności biologicznej. W odróżnieniu od starodrzewu przejściowego, prawdziwy starodrzew (ang. true old-growth), stanowiący kolejną fazę rozwoju drzewostanu, bardzo często charakteryzuje się uproszczonym składem gatunkowym i strukturą wiekową.

Powierzchnia i liczba

Jeśli chodzi o „lasy pierwotne”, czyli lasy nietknięte ręką człowieka, to takich w Polsce nie ma. Można mówić co najwyżej o lasach o charakterze zbliżonym do lasów pierwotnych, o lasach mało przekształconych przez człowieka itp. Ale nawet i takich lasów jest stosunkowo niewiele. Lasy takie można m.in. spotkać w parkach narodowych oraz w niektórych rezerwatach leśnych. Dobrym przykładem takich lasów jest Rezerwat Ścisły Białowieskiego Parku Narodowego. Wielkość tego obiektu wynosi prawie 5000 ha. Występujące tu drzewostany od ponad 100 lat objęte są ochroną ścisłą, co oznacza, że wszelkie bezpośrednie wpływy człowieka są wykluczone (jeśli nie liczyć ściśle reglamentowanego wykorzystania do celów naukowych i turystyczno-edukacyjnych). Fragmenty lasów o charakterze zbliżonym do pierwotnego występują też w innych parkach narodowych i leśnych rezerwatach przyrody w naszym kraju, przy czym ich powierzchnia waha się z reguły od kilkudziesięciu do kilkuset hektarów, rzadko przekraczając 1000 ha.

Natomiast jeśli chodzi o „starodrzewy”, to ich liczba i (sumaryczna) powierzchnia systematycznie wzrasta. Jest to przede wszystkim wynikiem procesu, który można skrótowo określić jako proces ekologizacji gospodarki leśnej. Proces ten trwa w polskich lasach już od dobrych 30 lat. W ramach tego procesu pewne fragmenty lasów dojrzałych do końcowego użytkowania są wyłączane w postaci tzw. „wysp starodrzewu”, po czym pozwala się im w naturalny sposób „zestarzeć”. Wielkość pojedynczych takich „wysp” jest stosunkowo mała (wynosi z reguły kilka do kilkunastu arów), ale za to ich liczba jest duża i stale rośnie. Rolą „wysp starodrzewu” jest m.in. pojawienie się w lasach zagospodarowanych drzew o dużych rozmiarach (żywych i martwych), a tym samym zwiększenie walorów przyrodniczych lasów zagospodarowanych. Mówi się często, że „wyspy starodrzewu” pełnią rolę szalupy ratunkowej dla licznych gatunków leśnych o specyficznych wymaganiach życiowych (ptaków, owadów, porostów, grzybów itp.).

Ostoje różnorodności biologicznej, magazyny i pochłaniacze węgla

Powszechnie przyjmuje się, że zarówno „lasy pierwotne”, jak i „starodrzewy”, odznaczają się bardzo dużym poziomem różnorodności biologicznej, a także pełnią ważną funkcję mitygacyjną w stosunku do zmian klimatu, dzięki magazynowaniu i pochłanianiu dużych ilości CO₂, będącego jednym z głównych gazów cieplarnianych. Prawda jest jednak bardziej złożona, zarówno w pierwszym, jak i w drugim przypadku. Wieloletnie badania w lasach objętych ochroną ścisłą, m.in. we wspomnianym już wyżej Rezerwacie Ścisłym Białowieskiego Parku Narodowego, pokazują, że sam fakt objęcia ochroną ścisłą jakiegoś terenu nie wystarcza, aby w sposób trwały zabezpieczyć i zachować wszystkie jego walory przyrodnicze. W tego typu obiektach bardzo często obserwuje się proces ustępowania i całkowitego zaniku wielu różnych gatunków ze świata zwierząt, roślin czy grzybów. Przyczyn tego stanu rzeczy jest dużo: zmiany klimatu, eutrofizacja siedlisk leśnych spowodowana dopływem związków azotowych z atmosfery, presja nadmiernie rozmnożonych, niekontrolowanych przez człowieka, populacji dużych roślinożerców, obce gatunki inwazyjne. Na to nakładają się naturalne procesy sukcesyjne, których efektem jest często znaczące uproszczenie składu gatunkowego i struktury biocenozy, zdominowanej z czasem przez ograniczoną liczbę gatunków o największych zdolnościach konkurencyjnych. Szczególnie groźne jest ustępowanie gatunków drzewiastych. Gatunki drzew pełnią kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów leśnych. Mówi się w ich przypadku o tzw. gatunkach fundamentalnych, od których zależy, bezpośrednio lub pośrednio, byt wszystkich innych organizmów leśnych. Gdy dochodzi do ustąpienia jakiegoś gatunku drzewa, tak, jak to miało np. miejsce w ostatnich latach w przypadku jesionu w lasach całej Europy, całkowitym ustąpieniem zagrożona jest długa lista gatunków owadów, grzybów i porostów, związanych z tym konkretnym gatunkiem drzewa.

Jeśli chodzi natomiast o funkcję mitygacyjną lasów pierwotnych i starodrzewów względem zmian klimatu, to należy wyraźnie rozróżnić magazynowanie i pochłanianie CO₂. Pod względem wielkości zmagazynowanego węgla w przeliczeniu na jednostkę powierzchni, lasy pierwotne i wyłączone z użytkowania starodrzewy rzeczywiście na ogół przewyższają lasy zagospodarowane. Trzeba jednak mieć na uwadze to, że zajmują one z reguły niewielkie powierzchnie, co sprawia, że ich rzeczywisty wpływ na klimat jest znikomy. Z kolei, jeśli chodzi o pochłanianie CO₂, to lasy stosunkowo młode (20-, 40-letnie) zdecydowanie przewyższają pod tym względem starodrzewy. Wynika to z faktu, że młode drzewa przyrastają znacznie bardziej intensywnie niż drzewa stare, które co prawda mają duże korony i z reguły charakteryzują się dużą powierzchnią aparatu asymilacyjnego, to jednocześnie cechują się wysokimi „kosztami utrzymania”, ze względu na duży udział tkanek niepełniących funkcji fotosyntetycznych. Poza tym, dążenie do magazynowania węgla w żywej biomasie w lesie jest strategią ryzykowną, ze względu na duże zagrożenie przedwczesnego jego uwolnienia do atmosfery w wyniku różnego rodzaju zaburzeń, z pożarami na czele.

W dobie destabilizacji klimatu, prawdopodobieństwo takich zaburzeń stale rośnie. I jeszcze jedno: dążenie do kumulacji węgla w lasach odbywa się z reguły kosztem obniżenia wielkości produkcji surowca drzewnego. Produkty z drewna (zwłaszcza te cechujące się długim cyklem życiowym) stanowią istotną pulę węgla wycofanego z atmosfery, a tym samym obojętnego dla klimatu, oraz pełnią ważną rolę substytucyjną dla znacznie bardziej energochłonnych materiałów, takich, jak beton, stal, plastik, kopalne źródła energii, cechujących się znacznie większym śladem środowiskowym.

Ochrona lasów pierwotnych i starodrzewów

Biorąc pod uwagę, że lasów pierwotnych pozostało bardzo niewiele, w pełni zasługują one na ochronę, polegającą na rezygnacji z ich gospodarczego wykorzystania. W takich krajach, jak Polska, tak już jest. Nie ma w naszym kraju lasów pierwotnych, czy nawet lasów o pierwotnym charakterze, które byłyby zagrożone jakąś rabunkową eksploatacją. Podobnie jest w całej Europie. Może tylko gdzieś na dalekiej północy lub w trudno dostępnych zakątkach rumuńskich Karpat zachowały się jakieś resztki lasów pierwotnych, którym może zagrażać to, że zostaną poddane nadmiernej presji ze strony człowieka. Postulat ochrony zachowanych do dzisiaj lasów pierwotnych w największym stopniu dotyczy rejonów tropikalnych, w których zresztą skupiona jest największa część światowej różnorodności biologicznej. To, w jakim stopniu ten postulat zostanie zrealizowany, zależy m.in. od nas, naszej presji i naszego popytu na dobra produkowane w krajach, w których te lasy występują. W takich krajach, jak Polska, pytanie może natomiast dotyczyć tego, jak dużą powierzchnię lasów, dotychczas zagospodarowanych, powinniśmy albo raczej jaką możemy wyłączyć z gospodarki leśnej i pozostawić „naturze”. Na pytanie to nie ma dzisiaj łatwej odpowiedzi. Nie ulega jednak wątpliwości, że każda decyzja z tego zakresu powinna być dobrze przemyślana i powinna uwzględniać całą istniejącą wiedzę i wszystkie ważne uwarunkowania, nie tylko o charakterze przyrodniczym, ale także społecznym i gospodarczym.

prof. dr hab. Bogdan Brzeziecki – przejdź do profilu naukowca w Bazie Wiedzy SGGW (otwarcie w nowej karcie)
Katedra Hodowli Lasu
Instytut Nauk Leśnych SGGW