Endometroza u klaczy

Endometroza

Endometroza to przewlekła, degeneracyjna choroba błony śluzowej macicy występująca u klaczy, u których stanowi jedną z głównych przyczyn obniżenia szans na zajście w ciążę. Ze względu na podobieństwo nazw należy rozróżniać endometrozę od endometriozy, choroby występującej u kobiet, polegającej na obecności endometrium (błony śluzowej macicy) poza jamą macicy. Jedyny wspólny aspekt tych dwóch chorób to endometrium, natomiast przyczyny, przebieg, objawy i skutki są całkowicie różne.

Najważniejsze zmiany związane z endometrozą to włóknienie tkanki łącznej endometrium i związane z nim upośledzenie funkcji gruczołów macicznych. Dochodzi do zwiększonej produkcji włókien kolagenowych, przez co zwiększa się sztywność tkanki łącznej i dyfuzja substancji odżywczych do komórek nabłonkowych gruczołów jest utrudniona. Gruczoły maciczne odgrywają kluczową rolę zwłaszcza we wczesnej ciąży. U koni wytworzenie łożyska następuje później niż u większości gatunków zwierząt, co wiąże się z wydłużoną migracją zarodka w świetle macicy. Przez ten czas (pierwsze 40 dni ciąży) zarodek odżywiany jest przez tzw. mleczko maciczne, wydzielinę gruczołów macicznych bogatą w substancje odżywcze. W endometrozie wydzielina gruczołów jest zdecydowanie uboższa, co prowadzi do niedożywienia zarodka, a następnie jego obumarcia przed implantacją (zagnieżdżeniem zarodka w endometrium). Gruczoły maciczne kontynuują swoją rolę w dalszych etapach ciąży, uczestnicząc w odżywianiu komórek łożyska, stąd rzadszym skutkiem endometrozy jest ronienie klaczy w późniejszych etapach ciąży.

Endometroza występuje wyłącznie u klaczy. U oślic również stwierdzono zwiększenie produkcji kolagenu w endometrium, jednak bez negatywnego wpływu na płodność.

Objawy

Jedynym objawem związanym z endometrozą jest obniżenie płodności klaczy. Nie powoduje ona bezpośrednio dyskomfortu czy bólu, natomiast może zwiększać podatność na występowanie stanów zapalnych błony śluzowej macicy, które również są kluczową przyczyną niepłodności.

Jedyną możliwością postawienia diagnozy jest pobranie biopsji endometrium i jej ocena histopatologiczna. W skrawkach mikroskopowych ocenia się stopień zwłóknienia tkanki łącznej i odsetek zmienionych gruczołów. Na tej podstawie przypisuje się preparat do kategorii nasilenia endometrozy i ocenia się spodziewaną szansę na zajście w ciążę i jej donoszenie.

Leczenie i zapobieganie

Nie ma w pełni bezpiecznych i skutecznych sposobów leczenia. Wszelkie zmiany chorobowe związane z degeneracją i włóknieniem są najczęściej nieodwracalne. W ostatnim czasie w badaniach naukowych sprawdzane są możliwości wykorzystania komórek macierzystych w terapii, jednak uzyskiwany efekt jest krótkotrwały i metoda jest nadal daleka od wykorzystania w praktyce.

Płukanie macicy roztworem DMSO (dimetylosulfotlenek) przynosi niewielką poprawę stanu endometrium, która również jest krótkotrwała i bardzo rzadko umożliwia skuteczne zaźrebienie klaczy.

Istnieje kontrowersyjna metoda leczenia o ograniczonej skuteczności z wykorzystaniem domacicznych wlewów z nafty (kerozyny). Działa ona drażniąco na endometrium, wywołując przejściowy stan zapalny i złuszczanie komórek nabłonka. Należy jednak podkreślić, że terapia ta wywołuje silne objawy bólu i dyskomfortu, co może budzić obawy natury etycznej. U około 30-40 % klaczy z nasiloną endometrozą udaje się po takiej terapii doprowadzić do ciąży, jednak korzystny efekt na endometrium jest również przejściowy. Złuszczenie komórek nabłonkowych może stymulować gruczoły do większego rozgałęziania się i odbudowy, czasowo przywracając im funkcjonalność. Wlewy z nafty traktowane są jako leczenie ostatniej szansy, w sytuacji, kiedy żadna inna metoda nie przyniosła efektów.

Jako że patogeneza endometrozy nie jest jeszcze poznana, nie ma metod zapobiegania czy zatrzymywania zmian z nią związanych.

Występowanie

Zarówno występowanie endometrozy, jak i stopień jej nasilenia związane są z wiekiem klaczy. W wycinkach biopsyjnych endometrium pobranych od klaczy powyżej 15 roku życia, endometroza o różnym nasileniu występowała u ponad 90% z nich, negatywnie wpływając na płodność. Ze względu na taką powszechność endometroza może być traktowana jako zmiany starcze endometrium. U klaczy bardzo rzadko dochodzi do wyczerpania rezerwy jajnikowej, stąd stan endometrium jest kluczowym czynnikiem ograniczającym płodność starszych klaczy.

Ze względu na specyfikę gatunku i długość życia koni rozmnażanie starszych klaczy jest ważnym zagadnieniem. Część z nich, zwłaszcza tych o większej wartości hodowlanej, w młodszym wieku bierze udział w zawodach sportowych, co uniemożliwia ich rozmnażanie. Po zakończeniu kariery sportowej może okazać się, że jest już za późno na uzyskanie potomstwa, co przyczynia się do ograniczenia tempa postępu hodowlanego i strat finansowych.

Badania i poszukiwania leku

Część badań dr. Łukasza Zdrojkowskiego z Katedry Chorób Dużych Zwierząt i Kliniki Instytutu Medycyny Weterynaryjnej SGGW dotyczy patogenezy endometrozy, co potencjalnie mogłoby przynieść rozwiązania umożliwiające zatrzymanie postępowania zmian, jednak jest to niestety dość odległa perspektywa.

Z drugiej strony, naukowiec skupia się na aspekcie diagnostycznym. Pomimo stosowania jasno sprecyzowanej skali diagnostycznej w klasyfikacji endometrozy, zgodność ocen dokonywanych przez różnych patologów jest niewielka. Biorąc to pod uwagę, widzi potrzebę rozszerzenia standardowej diagnostyki o pełniejszy opis zmian histopatologicznych uwzględniający każdy element endometrium. Bardziej opisowy charakter mógłby umożliwić lekarzom terenowym dobranie bardziej adekwatnego postępowania w konkretnym przypadku. Komunikacja między „lekarzem prowadzącym” a diagnostą jest w tym aspekcie kluczowa, jako że żaden z nich nie dysponuje pełnymi danymi dotyczącymi pacjenta.

dr Łukasz Zdrojkowski , prof. SGGW – przejdź do profilu naukowca w Bazie Wiedzy SGGW (otwarcie w nowej karcie)
Katedra Chorób Dużych Zwierząt i Klinika
Instytut Medycyny Weterynaryjnej SGGW