Greenwashing – nowe przepisy

Strategia UE

Europejski Zielony Ład to ambitna strategia Unii Europejskiej, której celem jest osiągnięcie neutralności klimatycznej do 2050 roku. Nie jest to prawo, a jedynie strategia Komisji Europejskiej opowiadająca o planach transformacji UE w sprawiedliwe i prosperujące społeczeństwo, które będzie funkcjonować w nowoczesnej, zasobooszczędnej i konkurencyjnej gospodarce.

W ramach strategii przewidziana jest transformacja niemal całej gospodarki, zapowiedziano w niej również przedstawienie sektorowych strategii i regulacji, które dotyczyć będą m.in. neutralności klimatycznej, gospodarki w obiegu zamkniętym, ochrony bioróżnorodności, zrównoważonego transportu oraz sprawiedliwej transformacji. Jednym z kluczowych celów Europejskiego Zielonego Ładu jest zapewnienie, że transformacja ekologiczna będzie oparta na rzetelnych i wiarygodnych informacjach, a konsumenci będą chronieni przed nieuczciwymi praktykami, takimi jak greenwashing.

Mając to wszystko na uwadze Unia Europejska wprowadza coraz surowsze przepisy przeciwko ekologicznej manipulacji. 26 marca 2024 r. weszła w życie Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/825 z dnia 28 lutego 2024 r. w sprawie zmiany dyrektyw 2005/29/WE i 2011/83/UE w odniesieniu do wzmocnienia pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej poprzez lepszą ochronę przed nieuczciwymi praktykami oraz lepsze informowanie.

Greenwashing

Greenwashing można określić jako negatywną praktykę rynkową, w której przedsiębiorca używa świadomie albo nieświadomie fałszywych lub wprowadzających w błąd konsumenta informacji dotyczących proekologicznych wartości w szczególności produktu, usługi lub opakowania.

Zjawisko greenwashingu polega na wykorzystywaniu rosnącej świadomości ekologicznej konsumentów do zwiększania sprzedaży. Dane przedsiębiorstwo może stosować pseudoekologiczny marketing w przekazie marketingowym, sugerując pozytywny wpływ swoich produktów lub usług na środowisko. Firmy stosują zielony kolor w opakowaniach, używają terminów np. „naturalny” lub „ekologiczny” oraz tworzą kampanie marketingowe sugerujące troskę o planetę. Problem w tym, że działania te bardzo często nie mają odzwierciedlenia w rzeczywistej polityce środowiskowej przedsiębiorstwa, brak jest realnych działań ekologicznych, a takie praktyki mogą powodować podjęcie przez konsumentów decyzji zakupowych opartych na informacjach wprowadzających w błąd.

Przykłady takich działań można znaleźć w wielu branżach przemysłu, np. jeden z producentów herbat reklamował swoje produkty jako „jedyne wegańskie herbaty na rynku”. Na pytanie, na czym ta wegańskość polega, producent odpowiedział, że „nie zawierają one składników, które mają pochodzenie odzwierzęce”. Tymczasem tradycyjne herbaty nie mają w swoim składzie składników odzwierzęcych i tym samym producenci nie czynią z tej oczywistości zalety względem swoich produktów.

Przepisy zakazujące wprowadzania w błąd

Unia Europejska w coraz większym wymiarze dostrzega szerokie zagrożenie dla rynku wywoływane przez różnego rodzaju pseudoekologiczne praktyki rynkowe i właśnie dlatego wprowadza te nowe przepisy. Choć zdawać by się mogło, że walka z nieuczciwymi praktykami w postaci greenwashingu i ogólnie problematyka greenwashingu jest kwestią poruszaną od niedawna na poziomie unijnym, to warto zwrócić uwagę, że w prawie polskim już wcześniej istniały przepisy dotyczące np. zakazywania wprowadzania w błąd konsumentów wykorzystując przy tym środowisko naturalne. W Polsce istnieją już trzy kluczowe w tym zakresie ustawy, które umożliwiają dochodzenie przypadków greenwashingu i ochronę konsumentów przed wprowadzaniem w błąd. Są to:

– ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. z 2023 r. poz. 845),

– ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2024 r. poz. 594),

– ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz.U. z 2022 r. poz. 1233).

W polskim systemie prawnym nie ma przepisu definiującego pojęcie greenwashingu, jednak nie oznacza to, że nie jest on zakazany i nie można się przed nim bronić. Głównym narzędziem w przeciwdziałaniu temu zjawisku jest pojęcie nieuczciwych praktyk rynkowych, praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów oraz czyny nieuczciwej konkurencji.

Wzmocnienie pozycji konsumentów

Przepisy te są ważne dla konsumentów, czyli dla nas wszystkich, ponieważ Dyrektywa 2024/825 ma na celu wzmocnienie pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej, tak by mogli dokonywać świadomych decyzji i wybierać produkty, które są rzeczywiście przyjazne środowisku. Na jej mocy konsumenci zyskali prawo do informacji o tym, jaka jest spodziewana trwałość produktu i jakie są możliwości jego naprawy oraz zyskali ochronę przed niewiarygodnymi lub nieprawdziwymi twierdzeniami dotyczącymi ekologiczności. Ochrona konsumentów realizowana jest poprzez zakaz stosowania pseudoekologicznego marketingu oraz wprowadzania konsumentów w błąd co do trwałości produktów. Wprowadzone zmiany można sprowadzić do trzech zagadnień:

– rozszerzenie wykazu cech produktów, względem których można konsumentów wprowadzić w błąd (uwzględnienie cech środowiskowych lub społecznych, wyposażenia dodatkowego, aspektów związanych z obiegiem zamkniętym),

– dodanie nowych praktyk uznawanych za wprowadzające w błąd (formułowanie twierdzeń dotyczących ekologiczności związanych z przyszłą efektywnością ekologiczną bez jasnych, obiektywnych, publicznie dostępnych i weryfikowalnych zobowiązań oraz reklamowanie korzyści dla konsumentów, które są nieistotne i nie wynikają z żadnej cechy produktu lub działalności przedsiębiorcy),

– uzupełnienie „czarnej listy” praktyk handlowych o zagadnienia związane z greenwashingiem (np. nieinformowanie o funkcjach skracających żywotność produktu, używanie „niepublicznych” ekologicznych certyfikatów, stosowanie określeń „ekologiczny”, „zielony” czy „eko”, bez solidnych dowodów na ich prawdziwość).

Przedsiębiorca nie będzie mógł informować o rzeczach całkowicie nieistotnych z perspektywy kontekstu oferowanego produktu lub usługi. Przykładowo, jeśli co do zasady mąki nie produkuje się z wykorzystaniem białka pochodzącego z owadów, to umieszczanie na sprzedawanej mące informacji o tym, że nie jest ona z białka owadziego, może być uznane za naruszenie prawa.

Na co powinien zwracać uwagę konsument

Jako świadomi konsumenci mamy realny wpływ na rynek. Nasze decyzje zakupowe mogą nagradzać uczciwych przedsiębiorców i zmuszać pozostałych do zmian. Rozpoznawanie greenwashingu wymaga krytycznego podejścia do komunikacji marketingowej firm. Oto kilka prostych zasad, które pozwalają na rozpoznawanie greenwashingu:

– szukajmy konkretów, a nie ogólników (zamiast hasła „naturalny”, „zielony” czy „eko”, wyszukajmy konkretnych danych o produkcie)

– sprawdzajmy oficjalne certyfikaty (np. EU Ecolabel, FSC, Fairtrade, certyfikaty ekologiczne i certyfikaty energetyczne)

– patrzmy na działania całej firmy, a nie tylko na jeden jej produkt (sygnałem ostrzegawczym jest fakt, że firma promuje tylko jeden swój produkt jako „ekologiczny”)

– uważajmy na „ukryte kompromisy” (zastanówmy się czy niska cena danego produktu nie wynika np. z wyzysku pracowników lub przeniesienia produkcji do krajów trzeciego świata).

Wszelkie zauważone nieprawidłowości można zgłaszać do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Bibliografia:

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/852 z dnia 28 lutego 2024 r. w sprawie zmiany dyrektywy 2005/29/WE i 2011/83/UE w odniesieniu do wzmocnienia pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej poprzez lepszą ochronę przed nieuczciwymi praktykami oraz lepsze informowanie. Dz.U. L z 6.3.2024

Ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. Dz.U. 2007 nr 171 poz. 1206 z późniejszymi zmianami

https://www.prawo.pl/biznes/greenwashing-co-mowia-przepisy-i-co-zmieni-nowa-ustawa.534355.html

Kałuża-Bałazy R., Pazdan W. 2025: Odpowiedzialność spółek i członków zarządów za greenwashing. Opracowanie tematyczne. Wyd. C.H. BECK

dr hab. Ewa Majewska, prof. SGGW – przejdź do profilu naukowca w Bazie Wiedzy SGGW (otwarcie w nowej karcie)
Katedra Technologii i Oceny Żywności
Instytut Nauk o Żywności SGGW