Nowe stanowisko Orobanche lutea (Orobanchaceae) w nieczynnym kamieniołomie „Góra Leśna” (Góry Świętokrzyskie)

W poszukiwaniu rzadkich gatunków roślin

Nowe stanowiska rzadkich gatunków roślin nie zawsze są odkrywane w trakcie zaplanowanych, systematycznych badań terenowych — nierzadko stanowią efekt sprzyjającego zbiegu okoliczności. Prawdopodobieństwo takich odkryć znacząco wzrasta jednak w przypadku osób posiadających wiedzę botaniczną i nawyk uważnej obserwacji otaczającej przyrody.

Tak było również w tym przypadku: opisywane znalezisko nie stanowiło elementu szerzej zakrojonego projektu badawczego, lecz było niejako „produktem ubocznym” wyjazdu integracyjnego pracowników Katedry Ochrony Środowiska i Dendrologii SGGW. Kluczową rolę odegrały tu kompetencje merytoryczne oraz doświadczenie w rozpoznawaniu roślin i interpretacji struktury szaty roślinnej. To właśnie one umożliwiły obserwację rzadkiego gatunku w terenie i doprowadziły do opracowania wyników w formie publikacji naukowej w uznanym czasopiśmie o zasięgu ogólnokrajowym. Tego typu doniesienia mają istotne znaczenie dla poszerzania wiedzy o rozmieszczeniu gatunków rzadkich, stanowiąc jednocześnie ważną podstawę dla działań z zakresu ochrony przyrody – zarówno na poziomie lokalnym, jak i krajowym.

Kluczem jest siedlisko

Nieczynne kamieniołomy, takie jak „Góra Leśna” w okolicach Starochęcin, gdzie stwierdzono nowe stanowisko zarazy czerwonawej (Orobanche lutea), należą do siedlisk o szczególnym znaczeniu botanicznym.

Odsłonięte, silnie nasłonecznione podłoże, ubogie w próchnicę, a jednocześnie bogate w węglan wapnia, stwarza warunki sprzyjające występowaniu wielu rzadkich i wyspecjalizowanych gatunków roślin. Tego typu siedliska, choć powstałe w wyniku działalności człowieka, mogą z czasem pełnić istotną rolę jako refugium dla cennej flory. Należy jednak podkreślić, że siedliska te są wrażliwe na zmiany. Zarówno naturalne procesy, takie jak sukcesja roślinności, jak i presja antropogeniczna (w tym palenie ognisk czy nielegalne składowanie odpadów), mogą stanowić poważne zagrożenie dla lokalnych populacji roślin.

Nawet najcenniejsze płaty roślinności, rozwijające się w rzadko występujących siedliskach, mogą zostać łatwo zniszczone. Z tego względu istotne jest ograniczanie ingerencji w takie obszary: aktywność rekreacyjna powinna koncentrować się przede wszystkim na terenach zieleni urządzonej, takich jak parki czy skwery, natomiast na obszarach o dominującej funkcji przyrodniczej zaleca się poruszanie wyłącznie wyznaczonymi szlakami oraz korzystanie z istniejącej infrastruktury turystycznej.

Zaraza czerwonawa (Orobanche lutea)

Jest to pasożyt należący do rodziny Orobanchaceae – nie ma zdolności do fotosyntezy. Wszystkie substancje odżywcze pobiera z roślin żywicielskich – lucern (Medicago). Jedyną widoczną, nadziemną częścią tej rośliny jest kwiatostan, charakterystyczny dla rodzaju Orobanche.

Gatunek ten występuje przede wszystkim w ciepłych i suchych siedliskach: murawach kserotermicznych, kserotermicznych zbiorowiskach okrajkowych, na terenach ruderalnych, skarpach śródpolnych oraz w uprawach lucerny. Zaraza czerwonawa występuje w rozproszeniu, a liczba znanych dotąd stanowisk w Polsce wynosi 150. Ten rodzimy dla Polski gatunek jest najczęściej spotykany na wyżynach; objęty jest częściową ochroną gatunkową i uznawany za gatunek bliski zagrożenia.

Badania botaniczne bez końca

Odnalezienie tego stosunkowo rzadkiego gatunku wskazuje na potrzebę kontynuowania badań florystycznych – zarówno w obrębie kamieniołomu „Góra Leśna”, jak i w innych opuszczonych obiektach tego typu w regionie.

Jednorazowa inwentaryzacja flory danego terenu nie dostarcza bowiem pełnego obrazu jego wartości przyrodniczej. Skład gatunkowy roślinności jest dynamiczny i podlega ciągłym zmianom, wynikającym z oddziaływania wielu czynników środowiskowych oraz presji antropogenicznej. W czasie, gdy niektóre gatunki zwiększają liczbę swoich stanowisk, pojawiając się w nowych lokalizacjach na skutek migracji lub przypadkowego zawleczenia, inne ustępują – najczęściej w wyniku konkurencji międzygatunkowej lub działalności człowieka.

Z tego względu badania florystyczne powinny mieć charakter systematyczny i długofalowy, najlepiej w formie monitoringu siedlisk i gatunków. Takie podejście umożliwia nie tylko dokładniejsze poznanie zmian zachodzących w przyrodzie, lecz także skuteczniejszą ochronę najcenniejszych elementów rodzimej flory.

dr inż. Natalia Kuźma- przejdź do profilu naukowca w Bazie Wiedzy SGGW (otwarcie w nowej karcie)
mgr inż. Filip Kamionowski – przejdź do profilu naukowca w Bazie Wiedzy SGGW (otwarcie w nowej karcie)
Katedra Ochrony Środowiska i Dendrologii
Instytut Nauk Ogrodniczych SGGW